GREQIA NËN HIJEN E MILLOSHEVIÇIT (Pjesa e parë)

Karaxhiç dhe Karolos Papulias (majtas)

Më 1 janar 2003, Greqia mori kryesinë e Bashkimit Europian. Një shtet që për shumë kohë është konsideruar nga vendet e tjera anëtare si “partneri ngurrues”, “çështja problematike”, apo “delja e zezë” e Komunitetit Europian. Po çfarë dimë në fund të fundit për Greqinë? Si e shohin grekët Ballkanin dhe Europën në tërësi? Dhe përse Karaxhiçi e Mlladiçi në vendin fqinjë vazhdojnë ende të konsiderohen heronj publikë!? Në një intervistë të vetën në Greqi, të shfaqur në vitin 1993 në Alpha Tv, Radovan Karaxhiçi do shprehej: Tani për tani, ne nuk kemi shumë miq. Por Zoti dhe grekët janë me ne.
Grekët u dhanë mbështetje serbëve gjatë luftës në Jugosllavi. Dy javë pas 11 shtatorit, 86% e grekëve simpatizuan me sulmet. Greqia ka ende përplasje me partnerët e saj europianë mbi çështjen e luftës në Jugosllavi dhe spastrimin etnik. Grekët në mënyrë kokëfortë janë kapur pas imazhit të shenjtë të vëllazërisë së tyre me serbët ortodoksë. Politikanë dhe intelektualë grekë i anashkalojnë diskutimet mbi luftën dhe nuk bëhet fjalë që ta shohin atë me një sy kritik. Një nga grekët e paktë që e bëri këtë, ishte Takis Michas; një gazetar i njohur investigativ, shkrimtar kontroversial dhe ‘rënës i kambanave të alarmit’. Ai shkroi një libër që asnjë grek nuk do donte ta lexonte — The Unholy Alliance: Greece and Milošević’s Serbia in the Nineties. Michas vendosi ta shkruante këtë libër pasi pjesa dërrmuese e popullit grek dhe klasa e tij politike, treguan një mungesë totale dhembshurie për fatin e myslimanëve boshnjakë dhe krimet e kryera nga serbët.
Takis Michas do shprehet:

Vendi i vetëm në botë ku Karaxhiçi u prit me nderime, ku u bë një prezantim i veçantë për ’të në stadium, duke i bërë nderimet e një “luftëtari të paqes” ishte Greqia e vitit 1993. Aty ndodheshin të gjithë krerët e Kishës Ortodokse, Pasokut dhe Demokracisë së Re; të gjithë ishin të pranishëm dhe duartrokisnin Karaxhiçin. Ajo ishte dita kur Karaxhiçi tha frazën e famshme: Kemi me vete Zotin dhe grekët. Dhe i gjithë stadiumi u ngrit në këmbë në duartrokitje. Në atë pikë, të shihje Karaxhiçin, të shihje gjithë këtë masë njerëzish që përpiqeshin ta preknin... ishte vërtet tronditëse!

Nëse do të pyesni edhe sot e kësaj dite grekët e zakonshëm nëpër rrugë, se çfarë mendojnë për Karaxhiçin, Mlladiçin dhe Millosheviçin, do dëgjoni përgjigje të tipit: Ata janë patriotë. Heronj dhe patriotë. Ingeborg Beugel, gazetare investigative dhe ish-korrespondente në Greqi, bëri hetime në vendin që mirëpriti në mënyrë të fshehtë Millosheviçin për ditëlindjen e tij të fundit. Në verën e vitit 1998, një jaht privat e solli atë në ishullin e Idhrës (Hydra), si të ftuarin e një manjati grek. Qe një kohë kur e gjithë bota kishte marrë vesh për krimet e luftës. Marrëveshja e Dayton-it ishte firmosur dhe Karaxhiçi ishte mënjanuar; por Millosheviçi këtu qe mjaft i mirëpritur. Millosheviçi erdhi në Idhra bashkë me familjen, me të bijën dhe të shoqen. Bëheshin gjithë-gjithë 20 vetë, një pjesë e mirë e të cilëve pjesë e policisë së tij sekrete, të armatosur. Disa prej tyre qenë truproja greke që presidenti i kohës ia kishte vënë në dispozicion. Banorët vendas tregojnë se Millosheviçi ruhej shumë, dhe futej brenda menjëherë sapo dëgjonte t’i fluturonte ndonjë avion mbi kokë, pasi i druhej ndonjë sulmi nga ajri. Për vite me radhë, i gjithë ishulli e mbajti të fshehtë praninë e Millosheviçit. Edhe shtypi grek nuk dinte gjë për të. Vetëm më vonë, banorët e ishullit guxuan të flisnin.
Ka sinjale gjithmonë e në rritje se qytetarë dhe institucione greke kanë luajtur një rol shumë herë më të madh sesa besohej, në luftën në Jugosllavi. Gjatë luftës, shtypi grek shkroi kryesisht mbi fatin e serbëve.
Ingeborg Beugel ka bërë hetime mbi fatin e mercenarëve grekë që luftuan për palën serbe. Mercenarët, apo siç i quajnë grekët... “vullnetarë”. Gazeta Ethnos (13 korrik 1995) disa ditë pas rënies së Srebrenicës:

...vullnetarë grekë, që luftojnë në Bosnjë, valëvitën flamurin grek në Srebrenicë. Në fotot e saj mund të shihen vullnetarë grekë me Radovan Karaxhiçin. Në faqet e kësaj gazete mund të lexoni për një batalion prej më shumë se 100 mercenarësh grekë në Bosnjë. Rreth njëzet grekë luftuan në Srebrenicë. Madje gazeta si Oslobodjenje dhe The Independent kanë raportuar se 4 punonjësve grekë të Kombeve të Bashkuara u janë dhënë medalje nga Radovan Karaxhiçi pas rënies së Srebrenicës.

Takis Mihas:

Ka pasur rekrutime të hapura të këtyre njerëzve në rrugë. Njerëzit reklamonin për bashkimin në luftë me vëllezërit tanë... gjëra të tilla. Asnjëherë, asnjëherë askush nga strukturat shtetërore greke ose drejtësia greke... pasi është një çështje e drejtësisë greke të përpiqet të ndërhyjë apo të përpiqet t’i arrestojë njerëzit, jo domosdoshmërisht sepse kanë kryer krime, por të paktën për të dhënë dëshmi të asaj që kanë parë në Srebrenicë, pasi ata morën pjesë në këtë betejë. Unë e ngre vazhdimisht këtë çështje dhe vazhdimisht kam marrë përgjigjen nga burimet tona të mëparshme, që e kam shkruar edhe në libër: nuk ka grekë në Srebrenicë, nuk kemi informacion, kjo çështje nuk na përket. Edhe sot kur e ngre këtë çështje, marr përgjigje të tilla si: nuk është problemi ynë... nuk duam t’ia dimë për këtë histori. Kjo tregon mungesën e gatishmërisë nga ana e autoriteteve greke për t’i ndihmuar gjykatat ndërkombëtare të krimeve në hetimet e tyre.

KURBETI: NJË VËSHTRIM MBI GASTARBAJTERËT, ETHET E TURBOFOLKUT DHE EMIGRACIONIN SHQIPTAR NË PËRGJITHËSI

Shqiptarët që gjatë viteve kanë shkuar si emigrantë në Itali apo në vendet më joshëse të Evropës Qendrore dhe Veriore, janë të punësuar në sektorin primar, duke bërë punë të vështira për të fituar paratë me të cilat u duhet të mbajnë familjet. Po kohën e lirë, si e kalojnë gastarbajterët tanë? Mos vallë shohin në platformën «Dixhital» emisionet e Alban Dudushit, në të cilat ka nisur të rishfaqet tamam si fantazma e komunizmit në Evropën e Marksit, Erion Veliaj? Lexojnë ndonjë libër, shkojnë në Opera, dalin për ndonjë shëtitje apo siç e do adeti i shenjtëruar prej kohësh që nuk mbahen mend, mblidhen nëpër klubet e lagjes? Kam përshtypjen se klubet ku rrinë shqiptarët në Zvicër, Austri apo gjetkë, të shtunave duhet të mbushen plot e përplot. Aty, të grumbulluar rreth Çiljetës apo Zajminës së radhës, ëndërrojnë për arratisjen nga rutina e tyre e përditshme drejt një jete turbofolku plot poezi («Noizy dhe Rozana Radi», vetëm se klipi vazhdon më gjatë, vazhdon për vite të tëra).
Meqë jemi në këtë temë, më duhet të them dy fjalë edhe për turbofolkun, që ka nisur të kultivojë, ose më mirë t’i rishpikë traditat tona. Turbofolk ose më saktë «muzikë tradicionale kombëtare e rikompozuar». Tek-tuk më ravijëzohet ndër mend ndonjë turbo-baladë emigracioni plot dhimbje...

U kthye gastarbajteri nga kurbeti,
Dhe gruan me një tjetër e gjeti.

Natyrisht, kërcet plumbi dhe ndërsa gruaja në grahmat e vdekjes përpiqet t’i shpjegojë burrit se ai që sapo vrau në të vërtetë është i biri, të cilin s’e ka parë pasi ka emigruar që në vitin ‘92, ky i fundit përpiqet ta përballojë jo pa humor situatën dhe pyet veten nëse ka përdorur apo jo masa mbrojtëse nja njëzet vjet më parë.
Që kur zbritën nga anijet në brigjet e Italisë, shqiptarët ranë në kontakt me popullatën indigjene vendase. Popullatë nga e cila emigrantët tanë sollën me vete disa zakone të reja, të huaja për karakterin shqiptar, siç janë përpikmëria dhe respekti për rregullat e trafikut. Madje, për shkak të respektimit të këtyre të fundit, numri i aksidenteve te ne është rritur në mënyrë drastike. Kjo ndodh pasi emigrantët nuk arrijnë ta kuptojnë se është më mirë “të kalosh me të kuqe”. Një tjetër risi: targat e huaja kanë zëvendësuar tërësisht ato vendase, që tashmë janë kthyer në një specie në zhdukje e sipër dhe si të tilla mbrohen nga shteti. Natyrisht nuk mund të lemë pa përmendur simbolin par excellence të turbofolkut, të mbiquajtur Merzedes, që në pavetëdijen arketipale të shqiptarit, ka zënë vendin e kalit me shalë të kohës së administrimit otoman. Ndërsa tallavaja... eh, tallavaja është krahu militant i turbofolkut disi më paqësor dhe të shtruar. Në Shqipëri jo vetëm që ka muzikë tallava, por ka edhe shtëpi, madje ka dhe lagje të tëra tallava. Një rrymë që rrënjët e veta i ka te muzika «fasil» e arixhinjve të Edrenesë dhe Stambollit në Perandorinë otomane, për fat të keq ka nisur të ndikojë në mënyrë të pandreqshme edhe në arkitekturën urbane. Në periferi shohim mjaft shtëpi të ngritura me punën dhe djersën e viteve të tëra, ku mbizotërojnë muret ngjyrë akullore (kiwi, fruta pylli, banane dhe lajthi), shqiponjat dhe luanët prej allçie; në sfond duket qielli i kaltër, ku ndërthuren në mënyrë të hijshme me njëra-tjetrën kabllot e energjisë elektrike.

Emigranti si «Tjetri»
Një pjesë e mirë e çunave dhe gocave që studiojnë në vendin fqinjë, kthehen disi të ndryshuar në Shqipëri. Kanë parë botë me sy, janë bërë njësh me qytetërimin e lavdishëm italik dhe mënyra më e mirë për ta treguar këtë, është duke i hijeshuar pjesët e ligjëratës me perla të tilla si «unë i kisha bërë già dokumentet... po duhet të kesh dhe një çikë culo që ta marrësh vizën». Malli për atdheun është aq i madh, sa kur kthehen nga pushimet, nisin e kërkojnë djathë «feta», gjizë apo trahaná nëpër supermarketet italiane.
Ata që kanë fatin e keq të studiojnë apo të punojnë në Greqi, herë pas here detyrohen t’u nënshtrohen radhëve nëpër dogana (pa përmendur fyerjet, κωλοαλβανέ, παλιοαλβανός, etj.) apo kontrolleve të policëve grekë, që në përgjithësi janë edhe më të ëmbël se tifozët laçianë në fushën e vet. Dita e tyre bëhet më e bukur kur vjen për vizitë ndonjë politikan i majtë. Duke shkuar vetë, ai u nxjerr mallin dhe u sjell «një pjesë të atdheut».
Po cilat janë arsyet që i shtyjnë njerëzit të emigrojnë? Kam përshtypjen se është lloji më i keq i varfërisë: mungesa e shpresës. Mendoj se duhet të kalojnë shumë vite që një mall i tillë të hidhet me shumicë në tregun shqiptar... duke e mbyllur këtë shkrim me konstatimin — ndoshta të gabuar — se nganjëherë, është më mirë të jesh i varfër në vendin tënd, sesa në Bashkimin Evropian.

FAIK KONITZA: KUVËNT

Në dy javë një herë, në doni, do të bëjmë këtu një kuvënt, si të na e dojë zëmbëra, tej e këtej për ç’do gjë, duke mos pasur tjatër qëllim përveç këtë: të kuvëndojmë shqip.
E me që kërkojmë një shkak kuvëndi, pse të mos bëjmë fjalë për mi k u v ë n d i n ? Ndofta nonjë prej juve e mban mënt a ka dëgjuar se ç’ish një-zet vjet më parë k u v ë n d i në Shqipëri. Ish një zakon kombiar të mblidheshin bota në ca shtëpi të veçanta, ku bëhej fjalë për të ngjarat e javës a për të ngjarat e kohës shkuar, e me këtë mënyrë hollohej mëndja e sicilitdo, duke dëgjuar e duke thënë. Se Shqipëtari, më shumë i Toskërisë, e do fort kuvëndin. Sot, zakonet e kohës vjetër u-prishnë, edhe vëndi i kuvëndit është kafeja.
Si kafet’ e Shqipërisë s’ka më të mira për të shkuar kohën. Në ndodhesh pa ditëtore [i.e. gazeta], pa biblla [libra], e je mërzitur, çap në kafe, mer një fron, e shiko. Të gjithë lozin, më të shumët me të holla, e afro kurdoherë lodra mbarohet me të shara a me të rahur. Për fat të mirë, të sharat midis Toskëve janë si buka e kaditëshme, gëlltiten shpejt e harrohen të nesërmen. Që nga kohë vendeta është e humbur në Toskëri.
Megjithkëtë edhe Toskët herë herë kanë cmirë të fortë. Ndofta s’e kini harruar luftën e Jahja be Zavalanit me Mehmet benë, ca vjet më parë. Nga të dy anët, bejler e trima bejlerësh u-copëtuan më keq se egërsira.
Duke bërë fjalë për Jahja benë, m’u kujtua një ngjarje për të qeshur që më kanë rrëfyer qëmoti në Stamboll. Kur vate për të parën herë në kryeqytet të Sulltanit, i ashpëri bej i Zavalanit hypi një ditë në një kaik; me të zbritur, i dha anietarit një sumë [shumë] që ky s’e gjeti të miafttë. — «Si the, o, si the? pyeti Jahjai. — S’është miaft, Zot. — S’është miaft? Dale!...» Edhe e zuri me pahir e i preu me një gërshërë majën e gjuhës. Është punë qi ka ngjarë me të vërtet.

1899

Besim, shpresë, dashuri...

Të gjithë, besoj, e kanë parë filmin «The Curious Case of Benjamin Button». Në këtë film është një skenë, që më ka bërë shumë përshtypje, po që tani për tani nuk e mbaj mend... Po nejse, të mos hallakatemi dhe të hyjmë drejt e në temë. Po dilja dje andej nga Blloku, si zakonisht... i rashë prapa Bankës, nga rruga që të shpie para selisë së Partisë Socialiste. Shkëmbehem aty me Mimin (Mimi Kodhelin) që po hynte, dhe Oltën (Olta Xhaçka) që vinte nga pas. Të më falni për guximin e tepruar që kam, kur i quaj thjesht Olta dhe Mimi, po puna është se këta njerëz na janë bërë si robtë e shtëpisë; jemi të familjarizuar me ’ta, i shohim përditë në televizor kur jemi shtruar për të ngrënë¹... ndaj dhe kur i hasa në rrugë, mendova: Si fytyrë e parë kjo! T’i flas apo mos t’i flas?! Pastaj kujtohem që Olta, në të vërtetë është Olta Xhaçka; ndërsa Mimi, eh... Mimi, është Mimi Kodheli.
Gjumin e kam të shqetësuar: kthehem sa nga një anë, sa në tjetrën në krevat; nuk gjej rehat. Mos duhet të shqetësohem për buxhetin? Po sikur të mos kalojë në Parlament? Vras mendjen nëse socialistët do hyjnë apo nuk do hyjnë në Parlament (për mua është e njëjta gjë)! E kur do mbarojë ndonjëherë e gjithë kjo «larje-shpëlarje-hekurosje, kollarisje me niseshte» e trurit të taksapaguesit të thjeshtë? Kur do vijë në pushtet një klasë politike që në vend që të na heqë për veshi (duke na marrë rrallë me të mirë, nja... një herë) të na udhëheqë siç duhet? A i intereson klasës sonë politike të na fusë në Bashkimin Europian? Atje ku ta matin kokën me fije peri, ku duhet të plotësosh njëmijë e një kushte vetëm për të hedhur plehrat në kosh, t’u përmbahesh sa e sa direktivave dhe anekseve të bashkangjitura, që të udhëzojnë mbi kultivimin biologjik të preshit... palé për mbarëvajtjen e proceseve politike!
M’u desh t’i shkruaja këto radhë pasi mënyra me të cilën politika dhunon jetën tonë të përditshme, ka nisur të ndikojë edhe në skutat më të errëta të mendjes, në nivelin e pavetëdijes, ka shkuar deri te «bodrumi frojdian» si të thuash. Shpojmë natën nëpër ëndrra tunelin e Kalimashit dhe po nëpër ëndrra pyesim veten nëse bëri apo s’bëri mirë Maqo Lakrori që vuri kandidaturën kundër Edi Ramës. Nejse... këtij të fundit i ka mbetur hatri për shkak të numërimit disi të shkujdesur të votave, që i lejuan edhe njëherë të Djathtës, shartuar me biskun e njomë të LSI, të marrë sërish shumicën. Aq shumë i ka mbetur hatri, sa nuk do as të hyjë në Parlament. Madje është akuzuar se gjendet në mes të një krize të mirëfilltë identiteti. E kush nuk e mban mend Edin parak e fillestar? Edi Ramën e «Refleksioneve» (1992, me bashkëreflektor Ardian Klosin): vështrime të këndshme dhe plot humor mbi emigracionin, ekonominë dhe të ardhmen e vendit, diçka e tipit Shqipëria, e ç’pocaqí mund të jetë vallë?! Piktor dhe pedagog pikture në Shkollën e Arteve. Në fasada, ngjyrat e Edit janë përgjithësisht të gjalla: e verdha plot shkëlqim, e gjelbra, vjollca/çiklamina. Nuk e di nëse i përdor edhe nëpër piktura. Personazhit pikant e plot kolor, jo vetëm për sa i përket kravatave, ia zë vendin Rama demokratizant i viteve 2000, që do ta reformojë Partinë Socialiste nga brenda, duke u bërë edhe vetë pjesë e një ingranazhi të stërholluar që prej vitesh e quan veten PS. Do të heqë nga qarkullimi përfaqësuesit e «politikës së vjetër» dhe që ta bëjë këtë, në fillim duhet të heqë qafe dekanin e gjithë kësaj lëvizjeje, Fatos Nanon. Më pas, kemi Edin e moderuar, alla Obama, veshur në mënyrë konformiste me pantallona të zeza, këmishë të bardhë dhe mëngë simbolikisht të përveshura. Për fat të keq, në këto mbledhjet në bazë kohët e fundit, kemi pasur mundësi të shohim edhe një tipar aspak të këndshëm të kreut të ardhshëm të Partisë Socialiste. Po shohim prirjet autoritariste, të prera dhe eliminuese. Tani Rama ka filluar t’ua mbyllë gojën anëtarëve të thjeshtë të partisë së vet, me shprehje të tipit: Mbylle gojën, rrugaç! «Ëndërro, beso, bëhu pjesë e kësaj ëndrre kaq të prekshme...» ka humbur rrugës. Kjo më kujton shumë «besimin, shpresën, dashurinë», fjalët që kapelani Oto Kac ia përsëriste borxhliut të vet, ndërsa ky i fundit falë ndërhyrjes energjike të Zhvejkut, ordinancës së kapelanit, fluturonte në fund të shkallëve nga një shqelm i marrë në pjesën e pasme të butë.
Doja të shkruaja nja dy radhë edhe kundër Partisë në pushtet, po sikur po përtoj... po e le për një herë tjetër. Në fund të fundit, askush nuk më detyron të jem i paanshëm. Madje, është më mirë të jesh i anshëm.

Shënim:
¹ Dje për shembull, kishim pilaf me groshë.

Mëlçi alla shqiptarçe (Arnavut Ciğeri)

Për tre-katër veta: 500 gr mëlçi qengji, 1 lugë gjelle miell, 1 lugë kafeje piper i kuq, 2 qepë të kuqe, 4 thelpinj hudhra, të prera hollë, 2 lugë çaji fara anasoni, 2 lugë gjelle vaj ulliri, pak majdanoz dhe kopër të freskët, grirë hollë.
Pasi e kemi pastruar me një thikë të mprehtë mëlçinë nga cipa dhe damarët, e presim në kubikë të vegjël. I lyejmë mirë me miell dhe i spërkasim me piper të kuq. Presim qepët në feta dhe i shtrojmë në pjatën ku do servirim mezen. Hudhrat dhe anasoni nxehen në vajin e ullirit. Hedhim mëlçitë dhe i kaurdisim shpejt, duke i kthyer sa nga njëra anë, sa nga tjetra. Para se t'i heqim, u hedhim kripë, kopër dhe majdanoz; më pas duke përdorur një lugë, i vendosim mëlçitë mbi qepët e prera. Mezeja shërbehet me kos dhe feta limoni.

Kristin Fabbe — The Cham Albanians: From Friend to Muslim Foe

The Greek state’s decision to impose a religious definition of minorities and enemies is well demonstrated by the evolution in Greek elites’ attitudes towards the Cham population of Northern Epirus. The overwhelming majority of Cham Albanians were Muslims who belonged to various Sufi orders (primarily Bektashi) and settled around the numerous tekkes (mystic houses of worship) situated in the region. In 1923 official Greek documents reported the number of Chams to be 20,319, most of who were living in Thesprotia, an area close to the Albanian border in the northwest corner of Greek Epirus (1). Referring to the Cham Albanians a “very tough nut to crack”, A.A. Pallis described them as follows:

By religion Muslims, by descent Greek Epirotes who were converted to Islam in the 17th century, they are linguistically Albanian, and by political sympathy Turkish, as is shown by the desire of many of the them to emigrate to Turkey and by the fact that during the numerous Albanian insurrections against Turkey they have invariably sided with the Turks. (2)

Yet despite Pallis’ description, other sources claim that the Chams were in fact divided amongst themselves as to where their loyalties lay. A special envoy of the Council of the League of Nations visited the region and found that a large portion of the Muslim population did not want to be included in the Greco-Turkish population exchange and that most people had no idea of their origin or preferences beyond their local religious affiliations. (3)
The ambiguity of the Chams’ self-identification aside, the Greek state originally had viewed the Chams as a group that could be assimilated to a dominant Hellenic culture. Immediately following the end of the First World War, Venizelos spoke of the Albanian speakers of Northern Epirus with lofty praise. He claimed that all the residences of Epirus had been Greek long before the Kingdom of Greece was founded. “One may be tempted,” remarked Venizelos,

to raise the objection that a substantial portion of this Greek population uses Albanian as its mother tongue, and is, consequently, in all probability, of Albanian origin; but the democratic conception of the Allied and Associate Powers cannot admit of any other standard than that of national consciousness . . . It may be useful to add that the present vice-president of the Greek Ministerial Council, Mr. Repoulis; . . . the commander-in-chief of the Greek naval forces and Minster of Marine, Admiral Koundouriotis; and the majority of the crews of the Greek navy speak Albanian as their mother tongue. (4)

Yet as the demands of state consolidation and security became more immediate and pressing, the Greek elites’ attitude towards the Muslim Chams began to sour. A review of the official reports that circulated between local administrators in the region and the Greek Ministry of Foreign Affairs in Athens clearly demonstrates that by 1923 the Greek government had come to view the Chams as enemies who should ideally be removed (and if they could not be removed, then at least their influence should be mitigated). This is best evidenced in a memorandum sent from a local Greek administrator in the Dyrrahio district in northern Epirus to the Greek Ministry of Foreign Affairs on 31 May 1923. This document reveals that the Greeks had approached the Albanian government with the idea of trading the Muslim Cham populations in Greece with a community of Greek Orthodox people living on the Albanian side of the border. To the dismay of Greek officials, Albanians refused to consider such a scheme. (5)
The fact that such a diplomatic overtures were being made indicates that Greek statesmen were beginning harden their thinking on the minority issue, and were doing so in religious terms. This assertion is further bolstered by the fact that such scheming was not limited to diplomatic relations between Greece and Albania. The Greeks also made a considerable effort to include the Chams in the Greco-Turkish population exchange of 1923 simply by virtue of the fact that they were Muslim. After extensive debate, the Chams were officially omitted. Certainly the Greeks would have been happy to see them go; but Italian and Albanian delegates at the Lausanne Conference made a strong case that the Chams primarily self-identified as Albanian nationals (a dubious claim) and thus could not rightfully be sent to Turkey. Nonetheless, local Greek authorities in charge of resettlement did not always honor the Cham’s official exemption from the population exchange and this group increasingly became the target of state sponsored repression and unofficial deportations. Reports compiled by League of Nations representatives charged that local Greek authorities were intentionally making life unbearable for the Cham Muslims in order to force them out of Greece. (6) Furthermore, Turkish historians have found evidence that somehow a number of Albanian speaking Muslims were actually forcibly subjected to the Greco-Turkish population transfer and wound up in Turkey. For example, in his memoirs, Turkish statesman Rıza Nur claims that a number of Albanians from Janina were transferred and began populating the Erenköy and Kartal districts of Istanbul. (7) In light of such reports and evidence, international authorities continued to insist that the Greeks distinguish between “exchangeable” Turkish Muslims and non-exchangeable Albanian Muslims. But Greek authorities were often simply unwilling to acknowledge that such a distinction existed. Documents reveal that local Greek authorities warned the central state that the Muslim Chams were really “Turks” in disguise and that they were seeking to gain a political foothold in the region with help of Albanian authorities. (8)
In mid June of 1925, as a result of international pressure as well as a basic failure to be able to actually distinguish between “true” Cham Albanian Muslims and Turkish Muslims, local Greek administrators temporarily settled on a policy of not deporting anyone unless they outright declared Turkish loyalties. (9)
Nonetheless, this hardly settled the issue and Greek officials remained uncomfortable with the Albanian Muslim minority in its midst. As correspondence records between Greek administrators in Epirus and central authorities in Athens demonstrate, as the 1920’s wore on, the Cham question was a constant source of irritation for Greek authorities seeking to impose standardized, Greek language schooling in the region, for the Chams were not associated with the Orthodox Churches through which most educational initiatives were being organized. (10) Low level tensions simmered well into the 1930’s. These tensions finally came to a head with the outbreak of WWII and the Italian invasion of Greece. The Italians are said to have manipulated the Cham issue to stir-up resistance to Greek rule and, indeed, many Chams appear to have collaborated with the Italian occupiers. Once the Greek army succeeded in pushing the Italian forces from its territory, it resolved to remove the Muslim Chams’ influence once and for all. Over 100 tekkes were burned to the ground and Cham communities were systematically cleansed from the region. The Greek state expropriated Cham properties and encouraged nomadic Vlachs to settle in these houses and lands. (11)
The turnabout in Greek attitudes towards the Cham Albanians reveals that state-builders began to define minorities and enemies in religious terms. The Chams, who had once been considered potential members of a pan-Hellenic nation, became enemies whose influence had to be eliminated or, at very least, substantially curtailed. The Cham’s situation was not unique. [… ] Other religious minority groups living in Greece and Turkey also suffered at the hands of the state by virtue of their religious affiliations.

Bibliography:
1. Dimitris Michalopoulos, “The Moslems of Chamuria and the Exchange of Populations between Greece and Turkey,” Balkan Studies, Vol. 27, No. 2 (1986), pg. 304.
2. A. Alexander Pallis, “The Exchange of Populations in the Balkans,” The Nineteenth Century and After. Vol. 47 no. 576 (1925): 1-8.
3. Michalopoulos, 308.
4. Herbert Adams Gibbons, Venizelos. (Boston: Houghton Mifflin, 1920), 345-6.
5. Memorandum from I. Kokotakis in Dyrrahio to the Ministry of Foreign Affairs, 31 May 1923. Istorikon Archeion Yporgeiou Exoterikon (Greek Foreign Ministry Archives) (From now on referred to as A.Y.E), 1924, A/5, άρ. 5382 reprinted in Ελληνίσμος της Βόρειου Ήπειρου και Ελληνοαλβανικές Σχέσεις (The Greeks of Northern Epirus and Greek-Albanian Relations) Vol. 3 (The Onasis Foundation: Athens, 1997), 91.
6. Also see Memorandum from I. Kokotakis, Greek Embassy in Tirana to the Ministry of Foreign Affairs, 15 June 1928, A.Y.E. 1928, A/21/I, άρ. 7208, ibid., 372. Also see Michalopoulos, 311.
7. Yildirim, 112.
8. Memorandum from General Commander of Epirus Petihakis to the Ministry of Foreign Affairs, 14 April, 1925, A.Y.E. 1927-9, A/4/α, άρ. 5854, ibid., 210.
9. Unsigned Memorandum, 14 June 1925, A.Y.E., 1925, Γ/68, Χ, άρ. 7691, ibid., 224.
10. Memorandum from Colonel Y. Fessopoulos to the Ministry of Foreign Affairs, A.Y.E., 1926, B/33, άρ. 6668
11. Miranda Vickers, “The Cham Issue: Albanian National and Property Claims in Greece” Conflict Studies Research Centre ISBN 1-903584-76-0 (April 2002), pp. 7-8.

HEROI PREJ KARTONI

(Shkak i këtyre radhëve u bë shkrimi «Sakrifica dhe heronj, IV» botuar në Internet, te Peizazhet e Fjalës)

Kur kam qenë i vogël, mbaj mend se një pjesë e mirë e heronjve të Byrosë Politike apo e hierarkëve të lartë komunistë — në mos të gjithë — kishin portretet e tyre prej kartoni (ngjyra të ndezura; shikimi majtas; buzëqeshje prej babaxhani, a thua se dikush po u jepte akullore: një përzierje çokollate, lajthie, kiwi dhe vaniljeje).
Portrete që çpluhuroseshin për merak sa herë që kishte ndonjë ditë të shënuar në kalendarin politik të atyre viteve. Tani, që jam pak më i rritur, mendoj nganjëherë se figura e heroit është kthyer në një cliché kaq e zbehtë në patetizmin e vet, saqë nuk ia vlen të merresh më me 'të.
Te ne, heronjtë e vërtetë i kanë humbur vlerat e tyre prej kohësh. Dhe kjo domosdoshmërisht lidhet me faktin se çuditë këtu në vendin tonë, kanë tendencë të përsërisin vetveten duke ndikuar në mënyrë të pandreqshme mbi kujtesën afatgjatë. Dhe heroi nuk mund të bëjë dot pa çudinë, ashtu si peshku pa ujin. Nëse çudia është ajo që prish rutinën e jetës së përditshme, atëherë do të thosha se ne shqiptarët jetojmë brenda një çudie ku jeta normale shërben vetëm si sfond apo si dekor. Madje, aq e madhe është kërkesa për heronj gjenuinë, sa media kohët e fundit ka nisur të prodhojë heronjtë e vet të cilët i integron sa hap e mbyll sytë në familjen e madhe, disi disfunksionale, të gazetarisë televizive.
Natyrisht, për të jetuar dhe frymëzuar të tjerët, heroit i duhet një sfond: sfondi historik. Për të gjithë ata që nuk e dinë, historia është një si lloj propagande me të cilën mbahen të zënë me punë nxënësit e shkollave të mesme. Në vend që të shkojnë në ndonjë pub, ata janë të detyruar të lexojnë për bëmat e njerëzve që kanë vdekur shumë kohë më parë: për Pirron e Epirit, Çengiz Khanin apo Fillaretin, peshkopin që mallkonte shkronjat shqipe; të mësojnë mbi perandorinë e britanikëve, të cilët meazallah që s’donin të rrinin në ishullin e tyre (pa harruar ndërkohë çastin e saktë kur i fundmi i gjermanëve u largua nga Shkodra për në Jugosllavi.)
Kokëçarje heronjve u hapin sidomos revizionistët e historisë, që ngulin këmbë se kjo e fundit duhet rishkruar nga e para; pasi po ta shohësh hollë-hollë nga kjo anë, duhet parë edhe ana tjetër. Ndërkaq historianët përpiqen të gjejnë ngjashmëri të pagjasa mes heronjve të epokave të kaluara; p.sh.: si Paridi, ashtu edhe Menelau u martuan me nga një grua që quhej Helenë, përveç Menelaut.
Periudha më pjellore në lindjen e heronjve, natyrisht ka qenë jeta jonë nën komunizëm. Gjithë figurat e fesë (myslimane apo të krishtera) u lanë mënjanë dhe vendin e tyre e zunë shumë nga partizanët fitimtarë që dhan’ jetën për liri, në mënyrë që emrin e tyre ta mbante ndonjë kombinat druri apo pambuku. Edhe heroi më i madh i periudhës, pësoi një zhvlerësim në vitet e para pas vdekjes, nga një sërë emërtimesh me vend e pa vend; përmendim këtu: Kombinati i Autotraktorëve në Tiranë «Enver Hoxha», HEC i Komanit «Enver Hoxha»; Kooperativat apo NB bujqësore «Enver Hoxha» (pasi vetëm një nuk mjaftonte), Shkolla e Bashkuar e oficerëve «Enver Hoxha», porti detar i Durrësit «Enver Hoxha», ndërsa organizata e pionierëve të Enverit mori emrin «Pionierët e Enverit». E gjithë kjo më ngjan si dy pika uji me atë serinë e filmave Rambo 1; Rambo 2; Rambo 3 dhe 4; Rambo: Vendetta di Fuoco; Rambo: Inferno di Cristallo; Die Hard Rambo; Rambo the Return, etj. ku heroi në asnjë mënyrë nuk duhet të vdesë, se ua mbush kinematë producentëve. Imagjinoni se sa absurde do të ishte, sikur të zgjoheshe në mëngjes në një apartament në lagjen «Enver Hoxha»; të merrje autobusin e linjës «Enver Hoxha» apo të ngisje një makinë të markës «Enver Hoxha» për të arritur në punë; të haje në restorantin «Enver Hoxha», të pije një konjak «Enver Hoxha» apo të përdorje (për më shumë kënaqësi) prezervativin me kokrra të markës «Enver».
Fati i heronjve është disi i trishtë; nuk është çudi që në ndonjë kronikë televizive të dëgjojmë lajme të tipit: Grabitet monumenti i «Pesë heronjve të Vigut». Një dorë kriminale ka sharruar dhe marrë me vete njërin prej tyre, duke lënë të paprekur katër heronjtë e tjerë (Naim Gjylbegun, Ahmet Haxhinë, Hydajet Lezhën dhe Ndoc Dedën). Nuk dihet ende se ç’është bërë me Ndocin tjetër, me mbiemrin Mazi. Hajdutët kishin për qëllim t’i shisnin të dy Ndocët si skrap në Mal të Zi, por alarmi i banorëve të lagjes ka bërë që ata të marrin arratinë.
Edhe tani që po flasim, çështja që i shqetëson më shumë shqiptarët, është kjo: Si e ka patur emrin babi i Skënderbeut?!